വന്ദേ മാതരം: ദേശസ്നേഹം നിർബന്ധമാക്കുമ്പോൾ ഭരണഘടന എവിടെ നിൽക്കും?

മതവിശ്വാസവും ദേശസ്നേഹവും ഒന്നാക്കുന്ന നിർബന്ധം ഇന്ത്യയുടെ മതനിരപേക്ഷ ആത്മാവിനോടുള്ള വെല്ലുവിളിയാണ്

“വന്ദേ മാതരം” എന്ന വാക്കിനോട് ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിന്റെ ചരിത്രം ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു. ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യത്വത്തിനെതിരായ പോരാട്ടത്തിൽ ഈ ഗാനം വഹിച്ച പങ്ക് നിഷേധിക്കാനാവില്ല. അതിനെ ആദരിക്കുന്നതും അതിന്റെ ചരിത്രപ്രാധാന്യം അംഗീകരിക്കുന്നതും ഓരോ ഇന്ത്യക്കാരന്റെയും സ്വാഭാവിക അവകാശമാണ്.

പക്ഷേ, ആദരവ് നിർബന്ധമാക്കുന്നതും വിശ്വാസം നിർബന്ധമാക്കുന്നതും ഒരേ കാര്യമല്ല.

ഇവിടെയാണ് 2026 ജനുവരി 28-ന് കേന്ദ്ര ആഭ്യന്തര മന്ത്രാലയം പുറത്തിറക്കിയ പുതിയ മാർഗനിർദേശങ്ങൾ ഗൗരവമേറിയ ഭരണഘടനാ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നത്. ഔദ്യോഗിക ചടങ്ങുകളിൽ വന്ദേ മാതരത്തിന്റെ ആറു ചരണങ്ങളടങ്ങിയ പൂർണരൂപം ആലപിക്കണമെന്നും, ജനഗണമനയോടൊപ്പം ആലപിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം വന്ദേ മാതരം വേണമെന്നും, അത് അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ സന്നിഹിതർ ശ്രദ്ധയോടെ നിൽക്കണമെന്നും നിർദേശം നൽകപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ആറു ചരണങ്ങളുള്ള പതിപ്പിന് 3 മിനിറ്റ് 10 സെക്കൻഡ് ദൈർഘ്യമുണ്ട്.

ഇത് വെറും ഒരു ഗാനത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സംബന്ധിച്ച ഭരണപരമായ തീരുമാനമല്ല.

ഒരു ജനാധിപത്യ രാഷ്ട്രം തന്റെ പൗരനോട് എന്ത് പാടണമെന്ന് നിർദേശിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ പരിധി എവിടെയാണ്?

അതിലും പ്രധാനമായി—ഒരു മതനിരപേക്ഷ റിപ്പബ്ലിക്കിൽ ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ ദൈവിക പ്രതീകങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്ന വരികൾ എല്ലാവരും നിർബന്ധമായും ആലപിക്കണമെന്ന നിലയിലേക്ക് രാഷ്ട്രം നീങ്ങാമോ?

ചരിത്രത്തെ ആദരിക്കാം; ചരിത്രത്തെ തിരുത്തരുത്

വന്ദേ മാതരം രചിച്ചത് ബാങ്കിംചന്ദ്ര ചട്ടോപാധ്യായയാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിൽ അതിന് നിർണായക സ്ഥാനമുണ്ടായിരുന്നു. 1950 ജനുവരി 24-ന് ഭരണഘടനാ സഭയുടെ അധ്യക്ഷനായ ഡോ. രാജേന്ദ്ര പ്രസാദ് വന്ദേ മാതരത്തിന് ജനഗണമനയോടൊപ്പം തുല്യമായ ആദരവും പദവിയും നൽകുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരുന്നു.

എന്നാൽ അതിനൊപ്പം മറ്റൊരു ചരിത്രവസ്തുതയും മറച്ചുവയ്ക്കാൻ പാടില്ല.

1937-ൽ ദേശീയ സമ്മേളനങ്ങളിൽ വന്ദേ മാതരത്തിന്റെ ആദ്യ രണ്ട് ചരണങ്ങൾ മാത്രം ആലപിക്കണമെന്ന തീരുമാനം കോൺഗ്രസ് വർക്കിങ് കമ്മിറ്റി എടുത്തിരുന്നു. കാരണം, പിന്നീടുള്ള ചരണങ്ങളിൽ മതപരമായ പ്രതീകങ്ങളും പ്രത്യേകിച്ച് ദുർഗ, ലക്ഷ്മി തുടങ്ങിയ ദേവതകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രതിപാദനങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. ആദ്യ രണ്ട് ചരണങ്ങളിൽ പ്രധാനമായും മാതൃഭൂമിയുടെ പ്രകൃതി, സമൃദ്ധി, സൗന്ദര്യം എന്നിവയാണ് ആവിഷ്കരിക്കുന്നത്.

അതിനാൽ പതിറ്റാണ്ടുകളായി പൊതുസമ്മേളനങ്ങളിൽ കേട്ടിരുന്ന വന്ദേ മാതരം എന്നത് പൂർണമായ ആറ് ചരണങ്ങളുള്ള കൃതിയല്ലായിരുന്നു എന്നത് ചരിത്രമാണ്.

ഇന്ന് ആ തീരുമാനത്തെ “ദേശവിരുദ്ധം” എന്നും “മതപ്രീണനം” എന്നും വിശേഷിപ്പിച്ച് തള്ളിക്കളയുന്നത് ചരിത്രത്തെ രാഷ്ട്രീയ ആയുധമാക്കുന്നതാണ്.

പ്രശ്നം ഗാനത്തിലല്ല; നിർബന്ധത്തിലാണ്

ഒരു ഹിന്ദു വന്ദേ മാതരം ഭക്തിയോടെയും അഭിമാനത്തോടെയും ആലപിക്കുന്നതിൽ ഭരണഘടനയ്ക്ക് യാതൊരു പ്രശ്നവുമില്ല.

ഒരു മുസ്ലിം അത് ദേശസ്നേഹത്തിന്റെ പ്രതീകമായി കാണുകയോ ആലപിക്കാതിരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നതും ഭരണഘടന സംരക്ഷിക്കുന്ന വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.

ഒരു ക്രിസ്ത്യാനിക്കും അതേ അവകാശമുണ്ട്.

ഒരു ബുദ്ധമത വിശ്വാസിക്കും അതേ അവകാശമുണ്ട്.

ഒരു നിരീശ്വരവാദിക്കും അതേ അവകാശമുണ്ട്.

കാരണം ഇന്ത്യയിൽ പൗരത്വത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം മതവിശ്വാസമല്ല.

ഒരു പൗരൻ രാജ്യത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന് തീരുമാനിക്കാൻ അയാൾ ഏത് വാക്ക് ഉച്ചരിക്കുന്നു എന്നത് രാഷ്ട്രത്തിന്റെ പരീക്ഷയായിക്കൂടാ.

ഭരണഘടനയുടെ ആത്മാവ് എന്താണ് പറയുന്നത്?

ഭരണഘടനയുടെ ആർട്ടിക്കിൾ 25 ഓരോ വ്യക്തിക്കും മനഃസാക്ഷിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യവും മതം വിശ്വസിക്കാനും ആചരിക്കാനും പ്രചരിപ്പിക്കാനുമുള്ള അവകാശവും നൽകുന്നു. ഈ അവകാശം പൊതുക്രമം, ധാർമികത, ആരോഗ്യം തുടങ്ങിയ നിയന്ത്രണങ്ങൾക്ക് വിധേയമാണെങ്കിലും, വ്യക്തിയുടെ മനഃസാക്ഷിയെ രാഷ്ട്രം നിയന്ത്രിക്കണമെന്ന ആശയം അതിൽ ഇല്ല.

അതോടൊപ്പം ആർട്ടിക്കിൾ 19(1)(a) അഭിപ്രായപ്രകടന സ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കുന്നു.

അതിനാൽ ഒരു വ്യക്തിയുടെ ദേശീയബോധം അവൻ സ്വീകരിക്കുന്നതോ നിരസിക്കുന്നതോ ആയ ഒരു പ്രത്യേക മതപരമായ ഭാഷയിലൂടെ അളക്കുന്നത് ഭരണഘടനയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യസങ്കൽപ്പവുമായി സംഘർഷിക്കാനുള്ള സാധ്യതയുണ്ട്.

ഇതിലും പ്രധാനമാണ് സുപ്രീം കോടതിയുടെ Bijoe Emmanuel v. State of Kerala (1986) വിധി.

ദേശീയഗാനം ആലപിക്കാത്തതിനാൽ സ്കൂളിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കിയ യഹോവയുടെ സാക്ഷി മതവിശ്വാസികളായ കുട്ടികളുടെ അവകാശം സുപ്രീം കോടതി സംരക്ഷിച്ചു. അവർ ദേശീയഗാനത്തെ അവഹേളിച്ചിരുന്നില്ല; സ്വന്തം മതവിശ്വാസത്തിന്റെ ഭാഗമായി ആലപിക്കാൻ വിസമ്മതിക്കുകയായിരുന്നു. കോടതി വ്യക്തമാക്കിയത്, മനഃസാക്ഷിക്കും വിശ്വാസത്തിനും ഭരണഘടന നൽകുന്ന സംരക്ഷണം ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ വികാരങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ഇല്ലാതാക്കാനാവില്ല എന്ന അടിസ്ഥാന തത്വമാണ്.

ഇത് വന്ദേ മാതരം കേസിന്റെ നേരിട്ടുള്ള വിധിയല്ല. എന്നാൽ ഒരു പൗരന്റെ മനഃസാക്ഷിക്കെതിരെ ദേശസ്നേഹത്തിന്റെ പേരിൽ നിർബന്ധം ഏർപ്പെടുത്തുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഭരണഘടനാപരമായ ചർച്ചയിൽ ഈ വിധി അവഗണിക്കാനാവാത്തതാണ്.

“നമസ്കരിക്കുക” എന്ന വാക്കിന്റെ പ്രശ്നം

ഇവിടെയാണ് വന്ദേ മാതരത്തിന്റെ പൂർണരൂപത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിവാദം കൂടുതൽ സങ്കീർണമാകുന്നത്.

പിന്നീടുള്ള ചരണങ്ങളിൽ മാതൃഭൂമിയെ ദുർഗ, ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി തുടങ്ങിയ ഹിന്ദു ദൈവിക പ്രതീകങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന രൂപകങ്ങൾ കാണാം. ചരിത്രപരമായി ഇതിന്റെ മതപരമായ വ്യാഖ്യാനത്തെക്കുറിച്ച് ചർച്ചകൾ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് 1937-ൽ ദേശീയ സമ്മേളനങ്ങളിൽ ആദ്യ രണ്ട് ചരണങ്ങൾ മാത്രം ഉപയോഗിക്കാനുള്ള തീരുമാനം ഉണ്ടായത്.

ഇവിടെ ഒരു പ്രധാന വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കണം.

ഒരു ഹിന്ദുവിന് അത് സാംസ്കാരിക പ്രതീകമായിരിക്കാം.

മറ്റൊരാൾക്ക് അത് മതപരമായ ആരാധനാഭാവം ആവശ്യപ്പെടുന്ന വാചകമായി തോന്നാം.

ഒരു നിരീശ്വരവാദിക്ക് അതിൽ മതവിശ്വാസത്തിന്റെ ഒരു ഘടകവും സ്വീകരിക്കാനാകില്ല.

ഈ മൂന്ന് വ്യക്തികളും തുല്യ അവകാശമുള്ള ഇന്ത്യൻ പൗരന്മാരാണ്.

അതിനാൽ “ഇത് മതമല്ല, സംസ്കാരമാണ്; അതുകൊണ്ട് എല്ലാവരും പാടണം” എന്ന വാദം ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഉത്തരവിലൂടെ പൗരന്റെ മനഃസാക്ഷിയെ നിർവചിക്കാൻ തുടങ്ങുന്ന അപകടകരമായ വഴിയാണ്.

ദേശസ്നേഹത്തിന് മതപരീക്ഷ വേണ്ട

ഇന്ത്യയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി എന്താണ്?

എല്ലാവരും ഒരേ ദൈവത്തെ വിശ്വസിക്കുന്നതാണോ?

അല്ല.

എല്ലാവരും ഒരേ ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നതാണോ?

അല്ല.

എല്ലാവരും ഒരേ ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നതാണോ?

അല്ല.

വ്യത്യസ്തരായ മനുഷ്യർ ഒരേ ഭരണഘടനയുടെ കീഴിൽ തുല്യരായി ജീവിക്കുന്നതാണ് ഇന്ത്യയുടെ ശക്തി.

അതാണ് സെക്യുലറിസം.

ഒരു മുസ്ലിം പൗരന്റെ ദേശസ്നേഹം തെളിയിക്കാൻ അയാളെ ഒരു ഹിന്ദു ദൈവിക പ്രതീകവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വരികൾ പാടിക്കേണ്ടി വരുന്നത് ഇന്ത്യയുടെ ഭരണഘടനാ ആശയത്തിന് എത്രത്തോളം യോജിക്കുന്നു?

ഒരു നിരീശ്വരവാദിയോട് മതവിശ്വാസം അടങ്ങിയ ഒരു വരി പാടാൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നത് അവന്റെ മനഃസാക്ഷിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെ എങ്ങനെ ബാധിക്കില്ലെന്ന് ഭരണകൂടം വിശദീകരിക്കണം.

ദേശസ്നേഹത്തെ മതാനുഷ്ഠാനമാക്കി മാറ്റുന്ന നിമിഷം മുതൽ ഭരണകൂടം പൗരന്മാരെ ഒന്നിപ്പിക്കുന്നതിന് പകരം അവരെ തിരിച്ചറിയാൻ തുടങ്ങും—ആരാണ് വിശ്വസിക്കുന്നത്, ആരാണ് വിശ്വസിക്കാത്തത്, ആരാണ് പാടുന്നത്, ആരാണ് പാടാത്തത് എന്നിങ്ങനെ.

അത് റിപ്പബ്ലിക്കിന് അപകടകരമാണ്.

നിൽക്കുന്നത് തന്നെ പ്രശ്നമാണോ?

ഇവിടെയും നിയമപരമായ കൃത്യത വേണം.

വന്ദേ മാതരം അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ നിൽക്കണമെന്ന നിർദേശം നിലവിലെ കേന്ദ്ര മാർഗനിർദേശത്തിൽ ഔദ്യോഗിക ചടങ്ങുകളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്. അതിനെ “ഇന്ത്യയിലെ എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും ഓരോ പൗരനും നിർബന്ധമായും നിൽക്കണം” എന്ന രീതിയിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത് കൃത്യമല്ല. കേന്ദ്ര ആഭ്യന്തര മന്ത്രാലയം ദേശീയഗാനത്തെയും ദേശീയഗീതത്തെയും സംബന്ധിച്ച പ്രോട്ടോക്കോളുകൾ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്.

എന്നാൽ ചോദ്യം അവിടെ അവസാനിക്കുന്നില്ല.

ഔദ്യോഗിക ചടങ്ങിൽ പോലും ഒരാളുടെ മനഃസാക്ഷിക്ക് വിരുദ്ധമായി പാടുകയോ മതപരമായ പ്രതീകങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കുകയോ നിർബന്ധമാക്കാൻ ഭരണകൂടത്തിന് എത്രത്തോളം അധികാരമുണ്ട്?

അതാണ് ഭരണഘടനാപരമായ പരിശോധന ആവശ്യപ്പെടുന്ന യഥാർത്ഥ ചോദ്യം.

ദേശീയ ചിഹ്നങ്ങൾക്ക് ബഹുമാനം വേണം; പൗരന്റെ മനഃസാക്ഷിക്കും ബഹുമാനം വേണം

ജനഗണമനയ്ക്ക് ബഹുമാനം നൽകുന്നത് പോലെ വന്ദേ മാതരത്തിനും ബഹുമാനം നൽകുന്നതിൽ ഒരു ജനാധിപത്യവാദിക്കും എതിർപ്പുണ്ടാകേണ്ടതില്ല.

പക്ഷേ ദേശീയചിഹ്നങ്ങളോടുള്ള ബഹുമാനവും വ്യക്തിയുടെ മനഃസാക്ഷിയോടുള്ള ബഹുമാനവും തമ്മിൽ ഏറ്റുമുട്ടേണ്ട സാഹചര്യം ഉണ്ടാകരുത്.

രാജ്യത്തിന് പൗരനിൽ നിന്ന് ബഹുമാനം ആവശ്യപ്പെടാം; പക്ഷേ പൗരന്റെ ആത്മാവിന്മേൽ ഉടമസ്ഥാവകാശം ആവശ്യപ്പെടാൻ കഴിയില്ല.

ഇതാണ് ഭരണഘടനയുടെ മഹത്വം.

ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടന ഒരു ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ മതഗ്രന്ഥമല്ല.

ഒരു ന്യൂനപക്ഷത്തിന്റെ മതഗ്രന്ഥവുമല്ല.

മതവിശ്വാസിയുടെയും മതമില്ലാത്തവന്റെയും ഒരുപോലെ സംരക്ഷകനാണ് അത്.

യഥാർത്ഥ ദേശസ്നേഹം എന്താണ്?

രാജ്യത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നത് ഒരു ഗാനം പാടുന്നതിൽ മാത്രം തെളിയിക്കേണ്ടതില്ല.

അഴിമതിക്കെതിരെ നിൽക്കുന്നതിലും ദേശസ്നേഹമുണ്ട്.

ഭരണഘടന സംരക്ഷിക്കുന്നതിലും ദേശസ്നേഹമുണ്ട്.

ഒരു ന്യൂനപക്ഷത്തിന്റെ അവകാശം സംരക്ഷിക്കുന്നതിലും ദേശസ്നേഹമുണ്ട്.

ഒരു ദരിദ്രന്റെ അവകാശത്തിനായി പോരാടുന്നതിലും ദേശസ്നേഹമുണ്ട്.

വ്യത്യസ്ത മതക്കാരനായ അയൽക്കാരന്റെ ആരാധനാസ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കുന്നതിലും ദേശസ്നേഹമുണ്ട്.

ഒരു മനുഷ്യൻ “ഞാൻ ഈ രാജ്യത്തെ സ്നേഹിക്കുന്നു” എന്ന് പറയുന്നതിന് മുമ്പ് അവൻ ഏത് ദൈവത്തെ വിശ്വസിക്കുന്നു എന്ന് ചോദിക്കാത്ത രാജ്യമാണ് ഇന്ത്യ.

അങ്ങനെ തന്നെയായിരിക്കണം ഇന്ത്യ തുടരേണ്ടത്.

വന്ദേ മാതരം പാടുന്നവനെ ബഹുമാനിക്കാം.

പാടാത്തവനെ രാജ്യദ്രോഹിയാക്കരുത്.

ദേശീയഗാനത്തെ ആദരിക്കാം.

ദേശീയഗീതത്തെ ആദരിക്കാം.

പക്ഷേ ദേശസ്നേഹത്തിന്റെ പേരിൽ മനഃസാക്ഷിയെ തടവിലാക്കരുത്.

കാരണം ഇന്ത്യ ഒരു മതരാഷ്ട്രമല്ല.

ഇന്ത്യ ഒരു ഭരണഘടനാ റിപ്പബ്ലിക്കാണ്.

ആ റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ദേശീയഗാനം ഒരു പ്രത്യേക മതത്തിന്റെ ശബ്ദമല്ല—

“We, the People of India” എന്ന വാക്കുകളാണ്.

അത് തന്നെയാണ് ഇന്ത്യയുടെ യഥാർത്ഥ വന്ദേ മാതരം.

രാജ്യത്തെ വണങ്ങാം. പക്ഷേ പൗരന്റെ മനഃസാക്ഷിയെ വണങ്ങേണ്ടത് ഭരണകൂടമാണ്.